Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΕΠΙΚΤΗΤΟΥ


kion1Η φιλοσοφία του Επίκτητου – Μια εναλλακτική στάση ζωής

   Δήμητρα Αθανασάκου, Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια

(Σημειώσεις από παρουσίαση που έγινε στο “γίγνεσθαι” την Ελληνική Εταιρεία Υπαρξιακής Ψυχολογίας, στα πλαίσια του Εργαστηρίου Υπαρξιακών Θεμάτων, τον Οκτώβριο του 2012)

epiktetos

Ο Επίκτητος (50 – 138 μ.Χ. ) ήταν Έλληνας στωϊκός φιλόσοφος που γεννήθηκε στην Ιεράπολη της της Φρυγίας. Ήταν δούλος και ζούσε στη Ρώμη, αλλά κάποια στιγμή κατάφερε – δεν ξέρουμε πώς- να ζει ελεύθερος. Έγινε φιλόσοφος και διώχθηκε από τη Ρώμη εξαιτίας σχετικού διατάγματος του Δομιτιανού. Πήγε μετά στη Νικόπολη της Ηπείρου, όπου ίδρυσε φιλοσοφική σχολή. Μεταξύ των μαθητών του συγκαταλέγεται ο ιστορικός Φλάβιος Αρριανός, ο πραγματικός καταγραφέας των φιλοσοφικών του απόψεων, καθώς ο ίδιος δεν άφησε κανένα σύγγραμμα (όπως και ο Σωκράτης!). Ήταν ανάπηρος από το ένα πόδι, δεν ξέρουμε όμως πώς ακριβώς το έπαθε, κάποιοι λένε ότι έτσι γεννήθηκε, άλλοι ότι του το έσπασε σκόπιμα ο κύριός του.

Τα κύρια σημεία που εστιάζει ο Επίκτητος είναι η ακεραιότητα, η αυτοδιαχείριση και η προσωπική ελευθερία, την οποία προωθεί με το να ζητάει στους μαθητές του την λεπτομερή εξέταση δύο κεντρικών ιδεών, την προαίρεση ελεύθερη εκλογή στάσης ζωής  και τη σωστή χρήση των εντυπώσεων.

Στο Εγχειρίδιον ο Επίκτητος δίνει ρητές συμβουλές για το πώς πρέπει να ζούμε. Λέγεται Εγχειρίδιον γιατί όλα τα άτομα που θέλουν να ζήσουν όπως πρέπει, πρέπει να το έχουν πάντα μαζί τους εύκαιρο. Είναι ένα βιβλίο συνεχούς και απαραίτητης χρήσης, όπως το σπαθί (που συχνά αναφέρεται με αυτή την λέξη και φαίνεται η παρομοίωση να έχει παρθεί από εκεί) για έναν στρατιώτη.

Κάποια πράγματα τα εξουσιάζουμε και άλλα όχι, λέει ο Επίκτητος, και πρέπει να μάθουμε την διαφορά. Της εξουσίας μας είναι η γνώμη μας, η διάθεσή μας, η επιθυμία να απολαύσουμε, η προσπάθεια να αποφύγουμε, με άλλα λόγια όσα είναι δική μας ενέργεια. Δεν είναι της εξουσίας μας το σώμα, η περιουσία, οι δόξες, τα αξιώματα, με μια λέξη όσα δεν είναι δικής μας ενέργειας.

Συνέχεια

ΟΙ ΣΤΩΙΚΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΥΤΟΧΕΙΡΙΑΣ


kion1ΟΙ ΣΤΩΙΚΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΥΤΟΧΕΙΡΙΑΣ*

 

Ανδρέας Μάνος

Αναπληρωτής Καθηγητής Φιλοσοφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης

 

Η ζωή είναι το πολυτιμότερο δώρο που χάρισε ο Θεός στον άνθρωπο, κατά τη διδασκαλία του Πλάτωνος1. Ως εκ τούτου, επειδή με καμία λογική και σε καμία περίπτωση ο Θεός δεν θα ευλογούσε τη βίαιη εξαγωγή από τη ζωή, η αυτοκτονία θα πρέπει να θεωρείται, γενικώς, πράξη απελπισίας και έσχατης απόγνωσης. Ο Γαλιλαίος αρνήθηκε την αλήθεια του για να σώσει τη ζωή του. Η αυτοκτονία, ωστόσο, είναι μια πραγματικότητα, συχνά επαναλαμβανόμενη κατά την πορεία των ενιαυτών. Τι είναι εκείνο που κάνει τον άνθρωπο να χάνει την αγάπη του για τη ζωή; Όταν ο κόσμος είναι οικείος και φιλικός, πρόβλημα σοβαρό δεν υπάρχει. Όταν όμως ο άνθρωπος νιώσει ξένος σε ένα σύμπαν χωρίς φως, όταν, όπως υποστηρίζει ο Α. Camus, σ’ αυτή την εξορία, τη στερημένη από τις μνήμες και την προσδοκία, ο άνθρωπος αισθάνεται αβοήθητος, τα πράγματα είναι ριζικώς διαφορετικά. Αυτό το χάσμα μεταξύ του ανθρώπου και της ζωής του συνιστά αυτό που λέγεται συναίσθημα του παραλόγου. Όταν ο άνθρωπος σκέπτεται την αυτοκτονία, αυτομάτως γεννιέται ένας σταθερός σύνδεσμος μεταξύ αυτού του συναισθήματος και της έλξεως προς το μηδέν2. Στη σύγχρονη πολιτισμική πραγματικότητα, με τη μεγάλη διαφορά μεταξύ του εξωτερικού πλούτου και του εσωτερικού κενού, εμφανίζεται αυξημένος ο αριθμός των αυτοκτονιών τόσο στη γρήγορη όσο και στην αργή μορφή τους. Και σε μια άλλη, παρωχημένη πολιτισμική περίοδο, η αυτοκτονία, όσο κι αν ακούγεται παράξενο, ήταν «της μόδας».

  Συνέχεια

Ο ΣΤΩΙΚΙΣΜΟΣ ΩΣ ΙΔΕΩΔΕΣ ΒΙΟΥ


kion1Ο Στωικισμός ως ιδεώδες βίου

  Κ.Τσάτσου

  Εμφανίζει πολλά κοινά η εποχή μας με την εποχή της παλαιότερης Στοάς, δηλ. με τον 3ο και 2° αώνα π.Χ., περισσότερο όμως ακόμη με τους χρόνους της μέσης και της νεότερης Στοάς πού εκτείνονται ως τον 2ο μ. Χ. αιώνα.

Σε αυτήν την περίοδο — σχεδόν πέντε αιώνων — παρουσιάζονται τα τυπικά φαινόμενα των μεταβατικών εποχών. Ανατρέπεται η ιεραρχία των αξιών, πού είχε αποκρυσταλλωθεί στους κλασσικούς αιώνες και αλλάζουν οι μορφές της πολιτικής ζωής. Τα στενά πολιτικά και πολιτειακά σχήματα — οι πόλεις — που ήταν η βάση της ιστορικής…
ζωής του ελληνικού κλασσικού κόσμου εξασθενούν και τις αντικαθιστούν τα αχανή κράτη των Μακεδόνων και των Ρωμαίων. Είναι ένα φαινόμενο ανάλογο με αυτό πού βλέπομε σήμερα, οπότε, μέσα σε ένα κόσμο με κλυδωνιζόμενες κοινωνικές και ηθικές αξίες, τις μικρότερες εθνικές μονάδες τείνουν να αντικαταστήσουν μεγάλες πολιτικές ενώσεις, που έχουν την έκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Είναι φυσικό γι’ αυτό οι δύο αυτές εποχές να παρουσιάζουν κοινά προβλήματα. Είναι φυσικό να παρουσιάζονται και σήμερα όμοια κενά με εκείνα που γνώρισε τότε ο άνθρωπος και όμοιες αναζητήσεις για την πλήρωση αυτών των κενών.

Επειδή στα κοινά αυτά προβλήματα της εποχής εκείνης και της δικής μας οι Στωικοί έδωσαν λύσεις πού διατηρούν και στους δικούς μας καιρούς όλο το κύρος τους, παίρνω σήμερα το θάρρος να σας απασχολήσω όσο μπορώ πιο σύντομα με ορισμένες πλευρές τής κοσμοθεωρίας των.

  Συνέχεια

ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΟΙ ΚΑΙ ΣΤΩΙΚΟΙ


kion1Επικούρειοι και Στωικοί

 

(το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του G.E.R. LLOYD

«Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ»

 

       Τόσο οι Επικούρειοι όσο και οι Στωικοί χώριζαν τη φιλοσοφία σε τρεις κλάδους, στην ηθική, στη φυσική και στη λογική, και αμφότεροι θεωρούσαν ότι η φυσική και η λογική υπάγονταν στην ηθική. Και οι δυο σχολές επέμεναν ότι κύριος σκοπός της φιλοσοφίας ήταν η κατάκτηση της ευτυχίας, και ότι για να είναι ευτυχής ο άνθρωπος πρέπει να ζει απαλλαγμένος υπό το άγχος και τον φόβο. Αλλά επειδή, όσο παραμένει αδαής σε σχέση με τις αιτίες των φυσικών φαινομένων, θα συνεχίσει να βασανίζεται από παράλογους φόβους, έπεται ότι πρέπει να μελετήσει τη φυσική καθώς και την ηθική φιλοσοφία. Παρ’ όλο που Επικούρειοι και Στωικοί διαφωνούσαν τόσο στο ζήτημα του υπέρτατου αγαθού όσο και σε πολλά θεμελιώδη προβλήματα της φυσικής, αμφότεροι υποστήριζαν ότι το βασικό κίνητρο για τη διερεύνηση των προβλημάτων αυτών ήταν η κατάκτηση της αταραξίας.

Συνέχεια

ΤΑ ΠΑΘΗ ΣΤΟΥΣ ΣΤΩΙΚΟΥΣ


kion1 Τα Πάθη στους Στωικούς

Σύμφωνα με τους Στωικούς τα βασικά πάθη της ψυχής είναι τέσσερα:

 

  •  λύπη (ή πόνος)

  •  φόβος

  •  επιθυμία

  •  ηδονή (ως αυτοσκοπός)

 

Αυτά θα πρέπει να αποφεύγονται από τους ανθρώπους που θέλουν ειλικρινά να ζουν σύμφωνα με τη φύση τους, το «ζῆν κατά φύσιν», γιατί, χωρίς να το καταλαβαίνουν, οδηγούνται σε εκφράσεις και αντιδράσεις για τις οποίες δεν συμφωνεί ο βαθύτερος εαυτός τους, (το Ηγεμονικό των Στωικών), με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να μετανιώνουν και να αισθάνονται άσχημα γι’ αυτές τις πράξεις τους.

Εξ αυτών, η έντονη και δεσμευτική επιθυμία και ο φόβος (κάποιου δηλαδή προσώπου ή πράγματος που θεωρούμε καλό, δηλαδή ωφέλιμο ή κακό δηλαδή βλαβερό), είναι πρωτογενή, ενώ η ηδονή (που προέρχεται από την απόκτηση του επιθυμητού) και η λύπη ή πόνος (που αποτελεί το αντίθετο της ηδονής και προέρχεται από την αντιμετώπιση κάποιου εξωτερικού φοβικού  αντικειμένου, σκέψης ή αισθήματος), χαρακτηρίζονται ως δευτερογενή.

Επίσης, η επιθυμία και η ηδονή χαρακτηρίζονται από τους Στωικούς ως αγαθά (πάθη), ενώ ο φόβος και ο πόνος ως δεινά ή κακά (πάθη).

Για να αντιμετωπίσουμε και να ελέγξουμε ένα πάθος, θα πρέπει να αναχθούμε στο πρωτογενές επίπεδο έκφρασής του (επιθυμία ή φόβος κάποιου προσώπου ή πράγματος) και να ελεγχθεί συνειδητά (λογικά) εάν είναι πράγματι ωφέλιμο ή βλαβερό για εμάς.

Π.χ. επιθυμώ σφόδρα (είμαι ερωτευμένος) να παντρευτώ κάποια για την οποία μου λένε φίλοι ότι είναι ψυχικά άρρωστη ή εξαρτημένη σε τοξικές ουσίες. Εγώ όμως δεν τους ακούω και κάνω αυτό που μου αρέσει (μένω στην ηδονή αποφεύγοντας τον πόνο…)

Τα παραπάνω επιγράφονται συνοπτικά από τους Στωικούς με ένα τρίλεξο: εμπάθεια-απάθεια-ευπάθεια.

Αυτό θέλει να πει ότι ο άνθρωπος που σκοπεύει συνειδητά και έμπρακτα τη μη περιστασιακή ευδαιμονία στη ζωή του, πρέπει να αποφεύγει στις εκφράσεις του τις ακρότητες της εμπάθειας (με την έννοια του έντονου και ανεξέλεγκτου πάθους, το οποίο μορφοποιείται ως έντονη ενεργητικότητα και επιθετικότητα προς τα έξω) και της ευπάθειας (με την έννοια του έντονου και ανεξέλεγκτου πάθους, το οποίο μορφοποιείται ως έντονη παθητικότητα και επιθετικότητα προς τα μέσα), και να προσπαθεί να μένει στην ενδιάμεση θέση, της απάθειας