ΣΑΠΦΩ ΚΑΙ ΕΛΥΤΗΣ


kion1Σαπφώ και Ελύτης

Στέλιου Ράμφου

(«Η Καθημερινή» – 7 Ημέρες», 3 Οκτ. 1999)

Ο αρχαίος και ο μεσαιωνικός κόσμος έφθαναν στην αισθητική χαρά από δρόμους που σήμερα έχουν χορταριάσει. Εννοώ τα μετρικά ή γλωσσικά στερεότυπα και τα σύμβολα, μορφές μεσολαβητικές που αγνοούσαν την άμεση ψυχική επαφή του ανθρώπου με την πραγματικότητα. Την αμεσότητα της εκφράσεως και την θερμότητα των καλλιτεχνικών τρόπων αναζήτησε η Δύσις προς τα τέλη του Μεσαίωνος, υπό την πίεσι της ατομικότητος, η οποία τότε μόλις άρχισε ν’ αναπτύσσεται και ν’ αντιπαρατίθεται στην συνείδησι του ομαδικού βίου και στα ψυχρά μέσα του – χρώματα είτε σχήματα λόγου. Το υποκειμενικό αίσθημα στηρίχθηκε στην δυναμική παρου¬σία των ρωμανικών λο¬γοτεχνιών και έτσι επιβλήθηκε.

Αυτά όλα, προϊόντος του χρόνου και του νεωτέρου πολιτισμού, ξεχάσθηκαν. Επειδή όμως τα έργα της Αρχαιότητος έμειναν πρότυπα αιώνια, η λήθη άφησε πίσω της ένα αισθητικό κενό που ταλαιπωρεί την σχέσι μας με το κλασικό παρελθόν. Το κενό εμφανίζεται για τα γράμματά μας οδυνηρά στις μεταφράσεις των αρχαίων λογοτεχνικών κειμένων, από τις οποίες κατά κανόνα λείπει η επίγνωσι των εκφραστικών πλασμάτων της ψυχρότητος, για να πρυτανεύση η μεταφορά των πρωτοτύπων κατ’ ευθείαν στο βιωμένο αίσθημα. Διαφεύγει ότι στην αρχαία, όπως άλλωστε στην εκκλησιαστική και την δημοτική μας ποίηση, προέχει η δύναμις των γεγονότων και όχι κάποια ψυχολογική τους μεταγραφή. Τού¬το εις βάρος κοιτασμάτων αισθήματος, που ενεργοποιούμενα θα πλού¬τιζαν την φράσι με την πλαγία θερμότητα των όρων της ψυχρότητας.

Συνέχεια

ΕΝΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΠΟΥ ΑΛΛΑΖΕΙ


kion1Ένας ελληνικός πολιτιστικός κόσμος που αλλάζει

                        (αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του Robin Lane Fox
             «Ο ΚΛΑΣΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ»)
Υπάρχει επίσης κάτι που μερικοί το βρίσκουν εκπληκτικό: σε κάθε περιοχή, οι Αθηναίοι παραχωρούν περισσότερα στους φαύλους, στους άπορους και στους δημαγωγούς παρά στους Αγαθούς. Με αυτό τον τρόπο, συντηρούν ουσιαστικά τη δημοκρατία. Σε κάθε μέρος του κό­σμου, οι Άριστοι αντιτίθενται στη δημοκρατία …

Ξενοφών, Αθηναίων Πολιτεία, 1.4

Τα χρόνια από το 450 μέχρι το 420 π.Χ. αποτελούν ορόσημο στην πολιτιστική ιστορία της αρχαίας Ελλάδας. Η τραγωδία άκμαζε στη θεατρική σκηνή της Αθήνας, όπως μπορούμε να αντιληφθούμε από τα σωζόμενα δράματα των τριών μεγάλων τραγι­κών (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης). Η αθηναϊκή κωμωδία τη μι- μήθηκε, συνδυάζοντας τη μουσική και τον χορό με τον χλευασμό πο­λιτικών ζητημάτων. Η αθηναϊκή τέχνη της συγκεκριμένης περιό­δου είναι το αποκορύφωμα της «κλασικής τέχνης». Στη γλυπτική και την αγγειογραφία η ανθρώπινη μορφή έχει έναν εξιδανικευμένο ρεαλισμό οι αναλογίες είναι πιο λεπτές, οι στάσεις γεμάτες αυτοπε­ποίθηση. Η τέχνη την περίοδο αυτή δεν παραμένει στάσιμη, αλλά τα υψηλότερα δημιουργήματά της αποπνέουν έναν στοχαστικό νατου­ραλισμό, που υπάρχει μονάχα στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και χάρη σε αυτόν εμφανίζεται και αλλού. Η «κλασική τέχνη» δεν είναι πάντα «απέριττη» ή «αυστηρή», χαρακτηρισμοί που προσιδιάζουν μό­νο σε ένα μέρος της τέχνης της «κλασικής» περιόδου και ισχύουν κυ­ρίως γιατί τα γλυπτά τα οποία σώζονται έχουν χάσει το χρώμα τους.

Συνέχεια

ΣΟΦΙΣΤΕΣ: ΟΙ ΠΑΡΕΞΗΓΗΜΕΝΟΙ ΤΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ


kion1Σοφιστές: Οι παρεξηγημένοι της κλασικής παιδείας

 Θεόδωρος Θεοδώρου

Εισαγωγή

      Οι Σοφιστές, που έδρασαν στην αρχαία Ελλάδα την περίοδο ανάμεσα στους Περσικούς Πολέμους και στον Πελοποννησιακό Πόλεμο είναι δυστυχώς οι μεγάλοι παρεξηγημένοι της κλασικής παιδείας. Για χρόνια επικρατούσε η λανθασμένη, κατά την άποψη μου, εντύπωση, ότι πρόκειται για δασκάλους που δίδασκαν στους νέους την ικανότητα να κάμνουν το άσπρο-μαύρο και αντίστροφα. Άλλωστε η λέξη «σόφισμα» έμεινε στη νεοελληνική ως τέχνασμα  δηλαδή ως επιχειρηματολογία που έχει σα σκοπό την εξαπάτηση. Η πιο πάνω εντύπωση οφείλεται κυρίως στους Πλάτωνα και Αριστοτέλη οι οποίοι διέδιδαν ότι οι Σοφιστές επιδίδονταν στη διατύπωση σοφισμάτων, μέσω των οποίων υποστήριζαν παράδοξες απόψεις, παραβιάζοντας είτε συγκαλυμμένα είτε απροκάλυπτα τους νόμους της λογικής. Ευτυχώς τα τελευταία χρόνια η εντύπωση αυτή ανατράπηκε τόσο από Έλληνες (π.χ. Βασίλειος Κύρκος) όσο και από ξένους ερευνητές (ιδιαίτερα).

  1. Ποιοι ήταν οι Σοφιστές

        Οι Σοφιστές  ήταν δάσκαλοι της ρητορικής και της πολιτικής τέχνης, καθώς επίσης της φιλοσοφίας, της λογικής και των επιστημών γενικότερα.  Πρόσφεραν επ’ αμοιβή τη διδασκαλία τους και στόχος τους δεν ήταν η δημιουργία νέων σοφιστών αλλά η παροχή εκείνων των γνώσεων που θα ήταν απαραίτητες στους μαθητές τους ώστε να επιτύχουν στη ζωή τους. Σύμφωνα με τους Σοφιστές οι νέοι όφειλαν να αναπτύξουν κάποιες βασικές δεξιότητες που ήταν η δυνατότητά τους να αναπτύσσουν δημόσια το λόγο και τον αντίλογο, να κρίνουν και να καταλήγουν γρήγορα σε αποφάσεις, αυτό δηλαδή που αποκαλούσαν «ευβουλία». Η ρητορική  διαδραμάτιζε το σπουδαιότερο ρόλο στα μαθήματα που  πρόσφεραν.

Συνέχεια

Η ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΤΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ


kion1Η αναγνώριση της ευθύνης

 Αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του Bernard Williams

«ΑΙΔΩΣ ΚΑΙ ΑΝΑΓΚΗ

                       Ατομική βούληση, πράξη και ευθύνη στην αρχαία Ελλάδα»

 Λήψη του αρχείου

Όταν, προς το τέλος της Οδύσσειας. ο Οδυσσέας και ο Τη­λέμαχος δίνουν τη μάχη με τους μνηστήρες, συμβαίνει κάτι που ανησυχεί πολύ τον Οδυσσέα. Οι μνηστήρες αρχίζουν να βάζουν τους θώρακες και να μοιράζουν μεταξύ τους τα δόρατα που πριν από την επίθεση είχαν με προνοητικότητα αποθηκευτεί σε κάποιο άλλο χώρο. Κάποιος θα πρέπει να άνοιξε την αποθήκη και ο Οδυσσέας αναρωτιέται ποιος μπορεί να ήταν. Λέει ο Τηλέμαχος:

Εγώ, πατέρα, έσφαλα σ’ αυτό, εγώ – άλλος κανείς δεν

έφταιξε· που ανοιχτή την άφησα στην κάμαρη την αρμοσμένη πόρτα,

και κάποιος απ’ αυτούς το πρόσεξε και φάνηκε ο καλύ­τερος.1

Αυτό φέρνει στην επιφάνεια κάτι που ενυπάρχει στην αφή­γηση της δράσης και που εντοπίσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο στον Όμηρο. Αν και, όπως έχουν επισημάνει οι κριτικοί, δεν υπάρχει λέξη στον Όμηρο που να αντιστοιχεί στο αφηρημένο ουσιαστικό «πρόθεση», ελλοχεύει ωστόσο σε αυτή την περιγραφή μια έννοια που θα μπορούσαμε να ταυτίσουμε με εκείνη της πρόθεσης: ο Τηλέμαχος άφησε ανοιχτή την πόρτα -πράγματι το έκανε αυτό- όμως δεν είχε σκοπό να το κάνει. Είναι, βεβαίως, προφανές ότι δεν μπορούμε να πούμε πως στον Όμηρο απαντά μια συγκεκριμένη έννοια απλώς και μόνο επειδή αφηγείται ένα περιστατικό το οποίο εμείς θα περιγράφαμε χρησιμοποιώντας αυτή την έννοια. Ωστόσο, είναι λογικό να πούμε ότι υπάρχει μια ορισμένη έννοια στον Όμηρο όταν αυτός και οι ήρωές του προβαίνουν σε διακρίσεις που γίνονται κατανοητές μόνο με βάση αυτή την έννοια. Αυτό ισχύει οπωσδήποτε για την πρόθεση, όσον αφορά τα λεγόμενα του Τηλέμαχου· και περίπου το ίδιο φαίνεται, αν και λιγότερο έντονα, σε πολλούς στίχους που περιγράφουν τους ανθρώπους να βρίσκουν ή να χάνουν τον στόχο τους και γενικότερα να επιτυγχάνουν ή να αποτυγχάνουν σε αυτό που προσπαθούν να κάνουν.2 Παρόμοιες χρήσεις μπορεί κάλλιστα να είναι αρκετές, ώστε να πούμε ότι ο Όμηρος είχε μια αντίληψη για την πρόθεση, ακόμη κι αν δεν είχε καμία λέξη που να σχετίζεται με τη γενική έννοια.

Συνέχεια

Η ΝΟΜΙΚΗ ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ


kion1Η νομική φύση του ατόμου στο αρχαίο Ελληνικό δίκαιο

 Θωμάς Δ. Αναστασίου

 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το αρχαίο Ελληνικό δίκαιο, είναι αποσπασματικό και φευγαλέο αντικείμενο μελέτης και αυτό γιατί καθε πόλη – κράτος είχε τους δικούς της νόμους. Υπήρχαν βέβαια ομοιότητες, αλλά δεν μπορούμε να υποθέσουμε, χωρίς στοιχεία, ότι δύο πολιτείες μοιράζονται ένα συγκεκριμένο νόμο. Και συχνά τα στοιχεία λείπουν. Ακόμα και για την Αθήνα, την πολιτεία για την οποία γνωρίζουμε τα περισσότερα, δεν έχουμε παρά ένα περιορισμένο αριθμό πραγματικών νόμων. Το ίδιο συμβαίνει και με τη Σπάρτη για την οποία μάλιστα τα στοιχεία είναι πολύ περιορισμένα.

Τα δικαϊκά συστήματα της Αθήνας και της Σπάρτης κατά τη διάρκεια του 5ου π.Χ. αιώνα, κυρίως και ιδιαίτερα η θέση των ατόμων σε κάθε μια πολιτεία από αυτές θα μας απασχολήσουν στη συνέχεια.

Όταν σήμερα χρησιμοποιούμε τον όρο άτομο εννούμε την οντότητα η οποία έχει ορισμένα φυσικά και απαράγραπτα δικαιώματα. Τα δικαιώματα αυτά προστατεύονται από διεθνείς οργανισμούς και συνθήκες (π.χ. η οικουμενική διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου, η σύμβαση προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών κλπ). Συνέβαινε όμως το ίδιο και στην αρχαιότητα; ο άνθρωπος απολάμβανε τα ίδια δικαιώματα

Πριν όμως δώσουμε απάντηση στα ερωτήματα αυτά ας δούμε το χώρο μέσα στον οποίο ζει και κινείται το άτομο στην αρχαία Ελλάδα, δηλαδή την Πολιτεία.

Συνέχεια