ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ «ΦΥΣΕΙ ΔΟΥΛΟΥ»


kion1Το πρόβλημα του “φύσει δούλου”

 Λήψη του αρχείου

αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του Δημήτρη Ι. Παπαδή

«Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ»

 α) Εισαγωγή

Το πρόβλημα της λεγόμενης φύσει δουλείας στον Αριστοτέλη είναι πολυσυζητημένο και ιδιαίτερα ακανθώδες. Συχνά αντιμετωπίζεται χωρίς τη δέουσα προσοχή και ίσως όχι χωρίς κάποια προκατάληψη. Έτσι πολλοί μελετητές του Αριστοτέλη υποστηρίζουν ανεπιφύλακτα ότι ο Αριστοτέλης ως θεωρητικός της φύσει δουλείας στηρίζει και τον ευρύτατα τότε διαδεδομένο θεσμό της δουλείας, που αποτελεί όπως συνήθως λέγεται, τη μελανή κηλίδα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.[1] Άλλοι υποστηρίζουν ότι ο Αριστοτέλης με την περί φύσει δουλείας διδασκαλία του όχι μόνον δεν στηρίζει τον υπάρχοντα θεσμό της δουλείας αλλά αντίθετα τον περιορίζει.[2] Κάποιοι μάλιστα επαιρόμενοι για την ανθρωπιστική πρόοδο που έχει δήθεν στο μεταξύ συντελεσθεί διακηρύσσουν: «Για μας η δουλεία είναι τόσο αποκρουστική ως θεσμός, ώστε θεωρούμε τελείως αδιανόητο να μη την καταδικάζουν με αγανάκτηση τα πιο φωτισμένα πνεύματα».[3] Η Francis Wolff εννοεί εδώ προφανώς τον Αριστοτέλη, ο οποίος, κατά τη γνώμη της πάντοτε, «δικαιώνει ακριβώς τη δουλεία ως κάτι «φυσικό», σύμφωνα με την τάξη της φυσικής ζωής και την τάξη του κόσμου».[4] Επισημαίνει ωστόσο ότι δεν πρέπει να μείνουμε στην αγανάκτηση αλλά να προχωρήσουμε στην προσεκτική μελέτη των Πολιτικών του Αριστοτέλη, του μόνου φιλοσοφικού κειμένου που έχουμε γι’ αυτό το θέμα. Ενδιαφέρουσα άλλωστε στο σημείο αυτό είναι και η παρατήρηση του A. Preus: «Χωρίς αμφιβολία η ενόχλησή μας σχετικά με το A΄ βιβλίο των Πολιτικών είναι ακόμα μεγαλύτερη, επειδή πολύ πρόσφατα … έχουμε καταργήσει τη δουλεία στην πατρίδα μας [εννοεί τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής] και συνεχίζουμε να αγωνιζόμαστε εναντίον των κοινωνικών συνεπειών αυτών των γεγονότων και εμπειριών. Ωστόσο, αν επρόκειτο να διαβάσουμε τον Αριστοτέλη σαν να ήταν Αμερικανός που γράφει π.χ. γύρω στα 1820 μ.Χ. και όχι Έλληνας που γράψει γύρω στα 330 π.Χ., θα σφάλλαμε αναπόφευκτα, εφόσον ο περίγυρος και οι συνθήκες είναι προφανώς πολύ διαφορετικά».[5] Το θέμα της φύσει δουλείας έχει ασφαλώς πολλές πτυχές. Στην παρούσα ενότητα θα περιορισθώ στην εξέταση των εξής πτυχών: α) Η οντολογική ταυτότητα του “φύσει δούλου” και η σχέση του με τα ζώα, β) Σχέση δεσπότη και δούλου, γ) Είναι ο “φύσει δούλος“ φορέας ηθικών αξιών; δ) Η στάση του Αριστοτέλη απέναντι στη δουλεία.

Συνέχεια