ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΔΥΟ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ ΧΩΡΙΖΟΝΤΑΙ


kion1ΠΛΑΤΩΝΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΔΥΟ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ ΧΩΡΙΖΟΝΤΑΙ


Απόσπασμα – χωρίο από το βιβλίο του Κ. Τσάτσου
 «Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ»


 

                  Ἀλλά φυσικά ἔρχεται καί ἕνα σημεῖον, ὅπου 

  οἱ δρόμοι τῶν δυό φιλοσόφων χωρίζονται.

            Καί οἱ δυό συλλαμβάνουν σάν ξεχωριστά αἰσθητό καί νοητό στοιχεῖο, οὐσία καί φαινόμενο, ἄπειρο καί πέρας, μορφή καί ὕλη· δέν δέχονται ὅμως καί οἱ δυό πώς μπορεῖ νά ὑπάρξουν τά δύο αὐτά σάν ξεχωριστοί κόσμοι. Τό δέχεται ὁ Πλάτων· ὁ Ἀρι­στοτέλης τό ἀρνεῖται. Τό γενικό, ἡ μορφή, ἡ ἔννοια δέν ἔχουν ἄλλη πραγματικότητα παρά τά συγκεκριμένα φαινόμενα, πού εἶναι ὕλη τους καί περιεχόμενο τους. Ἡ ἰδέα δέν ἔχει αὐθυπαρξία, καθώς νομίζει ὁ Πλάτων, δεν ἔχει ἄλλη πραγματικότητα, παρά τό σύνολο τῶν συγ­κεκριμένων ὄντων, τῶν ὁποίων εἶναι ἡ οὐσία, ἡ μορφή. «Ἀδύνατον εἶναι χωρίς τήν οὐσίαν καί οὗ ἡ ουσία». (Μεταφ. 991 b 1). Εἶναι ἀδύνατον νά χωρισθῆ ἡ οὐσία ἀπό ἐκεῖνο τοῦ ὁποίου εἶναι οὐσία, ἡ ἰδέα ἀπό τό ὄν τοῦ ὁποίου εἶναι ἰδέα, τό εἶδος ἀπό τό ὄν, ἡ μορφή ἀπό τήν ὕλη. Ὁ Πλάτων χώρισε αὐτά τά δύο στοιχεῖα καί μάταια διπλασιάζοντας, κατά τόν Ἀριστοτέλη, τόν κόσμο, ἔπλασε τόν κόσμο τῶν ἰδεῶν πλάϊ στόν κόσμο τῶν συγκεκριμένων ὄντων. Ὕστερα προσπάθησε βέβαια να συνδέση αὐτούς τούς δύο κόσμους με τη μ έ θ ε ξ η των όντων στην ἰδέα.

            Την κριτική πού ἀσκεῖ ὁ Ἀριστοτέλης στή θεωρία τῶν ἰδεῶν καί στή θεωρία τῆς μέθεξης, πού εἶναι ἀχώριστη ἀπό τήν πρώτη, τή συναντοῦμε σέ ὅλα του τά ἔργα, ἐπίμονη καί λεπτομερειακή. Θά μπορούσαμε νά ποῦμε πώς εἶναι ἡ ἀρνητική ἀφετηρία τῆς μεταφυσι­κῆς του. Τά κύρια ἐπιχειρήματα κατά τῆς ἰδέας στηρίζονται στό γε­γονός ὅτι ο Ἀριστοτέλης ἀντιλαμβάνεται τήν πλατωνικήν ἰδέα ὀντο­λογικά καί ὄχι γνωσιολογικά. Με αυτήν τή βάση εἶναι φυσικά ἀκα­τανόητο πῶς ἔχομε ἰδέες, πού δέν ἔχουν γιά περιεχόμενο, ὅπως θά ἔπρεπε, μιά πραγματική οὐσία, ἀφοῦ τίς θέλωμε γιά οὐσίες, ἤ ἀντί­θετα, πῶς οἱ ἰδέες δέν εἶναι μόνον τά κατηγορήματα, ὅπως πάλι θά ἔπρεπε, ἀφοῦ αὐτά εἶναι πάντα γενικώτερα ἀπέναντι τῶν ὑποκειμένων τῆς κρίσεως, (Μεταφ. 1003 α 7), πῶς ἀκόμη ἔχομε ἰδέες γιά κάθε τι, πού μπορεῖ νά γίνη ἀντικείμενο ἐπιστήμης. (Μεταφ. 990 b 11—15). Εἶναι ἐπίσης ἀκατανόητο πῶς, ἐνῶ ἡ ἰδέα εἶναι οὐσία αὐθύπαρκτη, εἶναι μαζί καί γενική ἔννοια, πού έχει για περιεχόμενο πολλά καθ’ ἔκαστον. Ἀρκεῖ νά σκεφθῆ κανείς τό πρόβλημα τῆς οὐσίας τῶν ὄντων ὀντολογικά γιά νά δῆ τήν ἀναγκαιότητα τῆς ἀριστοτελικῆς ἀντίρρη­σης. «Ἅμα γάρ καθόλου τε ὡς οὐσίας ποιοῦσι τάς ἰδέας καί πάλιν χωριστάς καί τῶν καθ’ ἕκαστον». (Μεταφ. 1086α 32). Τό ἴδιο μπο­ρεῖ νά ποῦμε γιά τήν πολλαπλότητα τῶν ἰδεῶν πού διέπουν τό ἴδιο πραγματικό ἀντικείμενο. Ἄν ἡ ἰδέα εἶναι οὐσία, στήν ὀντολογικήν ὑφή τῆς λέξης αὐτῆς, πῶς μπορεῖ νά ὑπάρξη αὐτή ἡ πολλαπλότητα; Μια πολλαπλότητα πού κατά τό ἐπιχείρημα τοῦ τρίτου ἀνθρώπου γίνεται ἄπειρη, γιατί, ἄν ὁ Σωκράτης ἀναφέρεται στήν ἰδέα τοῦ ἀνθρώπου, τότε, καί τῶν δυό τούτων ἐννοιῶν κοινό γενικό στοι­χείο εἶναι ἕνας τρίτος άνθρωπος. (Μεταφ. 999 α 2, 1031 b 29).

            Τό ἄν αὐτή ἡ ἑρμηνεία τῆς ἰδέας δικαιολογῆται ἀπό τά πλα­τωνικά κείμενα, ἀπό ὡρισμένα τουλάχιστον, αὐτό δέν μπορεῖ ἐδῶ να συζητηθῆ. Στήν ἀριστοτελικήν ἀντίκρουση τῆς ἰδέας πρέπει, γιά νά εἶναι δίκαιος κανείς, νά ἔχη ὑπ’ όψη, ὅτι συχνά δέν ἀντικρούεται ὁ Πλάτων ὁ ἴδιος, ἀλλά ἡ ἐξέλιξη τῆς πλατωνικῆς ἰδέας στήν Ἀκα­δημία ὕστερα ἀπό τό θάνατο τοῦ Πλάτωνος. Ἐμεῖς, τήν κρίση τοῦ Ἀριστοτέλη γιά τήν ἰδέα, τήν παίρνομε ἐδῶ σάν κάτι δεδομένο, σάν ἀφετηρία πού μᾶς βοηθάει νά εἰσαχθοῦμε στή θετική μεταφυσική θεωρία του. Τά ἴδια πρέπει νά ἐπαναλάβωμε καί γιά τή θεωρία τῆς μέθεξης, γιά τήν ὁποία εἶναι ἀκόμη πιό αὐστηρός ὁ Ἀριστοτέλης. «Τό νά λέμε ὅτι τοῦτα (τα εἴδη) εἶναι παραδείγματα καί ὅτι τά ἄλλα μετέχουν τῶν εἰδῶν, αὐτά εἶναι κενολογίες καί ποιητικές μεταφορές». (Τό δέ λέγειν παραδείγματα αὐτά εἶναι καί μετέχειν αὐ­τῶν τἄλλα, κενολογεῖν ἐστί καί μεταφοράς λέγειν ποιητικάς). (Μεταφ. 991 α 20).

            Μια πού ἔτσι καί ἡ θέση τῶν δυό τούτων στοιχείων, πού ἀπαρτί­ζουν τήν ὁλότητα τοῦ κόσμου καί ἡ σχέση τους εἶναι διαφορετική ἀπό ὅ,τι τή δίδαξε ὁ Πλάτων, ἔργο τοῦ Ἀριστοτέλη εἶναι ἀπό αὐτό τό βασικό σημεῖο τῆς διαφωνίας νά ξεκινήση γιά νά μᾶς δείξη, πῶς αὐτά τά δυό στοιχεῖα, ἀφοῦ δέν ὑπάρχουν χωριστά, μπορεῖ νά ὑπάρχουν μαζί καί ποιά εἶναι ἡ θέση τους καί ἡ σχέση τους σέ αὐτήν τήν συνύπαρξη. Αὐτό εἶναι τό βασικό πρόβλημα τῆς ἀριστοτε­λικῆς φιλοσοφίας. 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s